fabergé eieren

Je hebt eieren en je hebt Fabergé eieren. Het fijne onderscheid is dat je bij Fabergé eieren je jezelf niet hoeft af te vragen wat er eerst was, want er is namelijk geen kip aan te pas gekomen. Fabergé eieren zijn kunstwerkjes zoals je niet veel zal zien (als je er al ooit een te zien krijgt). Met veel juwelen, edelmetalen en gesteenten. Ieder ei heeft zijn eigen naam en geschiedenis. Zo heet dit mooie groene exemplaar het Kelch Apple Blossom Egg of ook wel Jade Egg (ondanks dat het ei niet van jade maar van nefriet gemaakt is). Dit ei werd in 1901 door Fabergé gemaakt voor meneer Kelch die er mevrouw Kelch mee wilde verrassen. Het ei is ongeveer 14 cm lang, 10 cm hoog en staat op pootjes. Maar dan niet zomaar pootjes, nee het zijn rood en groen gouden bloesemtakken in de knop die het ei in de lucht tillen. De bloesems zijn van wit en rozig emaille met als hart een rose diamant. Het is al met al een heel mooi voorbeeld wat er gebeurt als art nouveau en japanse invoeden elkaar vinden in een ontwerp. Nu schijnt het zo te zijn dat het ei niet een op zich zelf staand cadeau bedoelt was, maar ook als verpakking diende voor een ander sieraad dat zijn opwachting maakte op een bedje van fluweel aan de binnenzijde. Wat het was is helaas niet bekend. Het was hoogstwaarschijnlijk ook iets met goud of diamanten.

Het hele circus rondom de juweel-eieren begon in 1885. De Russische Tsaar (de een na laatste) gaf zijn favoriete juwelier Peter Karl Fabergé de opdracht om een paasei-juweel te maken als gift voor zijn vrouw. Dit viel zo goed in de smaak dat het een ware traditie werd. De laatste Tsaar, Alexander III liet zelfs twee eieren per jaar maken door Fabergé, iets wat deze graag deed. In totaal maakte hij met zijn atelier vele eieren die overigens ook door andere zeer rijke personen gekocht werden. Het verhaal gaat dat zelfs de Tsaar niet wist wat voor ei hij zou gaan geven, noch wat voor verrassing het zou bevatten. In totaal zijn er (zover bekend) nog rond de 50 eieren bewaard gebleven. Het atelier van Fabergé werd gesloten na de Russische revolutie (1918) en (op een latere telg na) werden er vervolgens geen Fabergé-eieren meer gemaakt. Dat maakt de bestaande eieren zo kostbaar en uniek dat er nu nog steeds mensen speuren naar de verdwenen exemplaren. Zo werd er in 2001 nog een ei teruggevonden. Het was het laatste, nooit voltooide ei voor de tsarina.

Griffioen

De grifis of griffioen (ook wel vogel grijp) is een zonderlinge en angstaanjagende vogel. Griffioenen zijn zo groot dat ze gewapende mannen kunnen doden. Hun klauwen zijn zo groot dat men er desnoods uit drinken kan, alsof het uit een hoorn was.

Deze vogels komen voor in Skythia, een gebied niet ver van India, waar ze op een ontoegankelijke plaats goud en edelstenen bewaken. Mensen dringen er zelden door, want zodra deze monstervogels een mens zien, storten ze zich op hem en doden ze hem, als waren zij door God geschapen tot bestraffing van de hebzucht en dat kan de waarheid ook wel zijn.

griffioenen zijn viervoetige vogels en hun kop en hun vleugels zijn die van de arend, maar zo veel groter dan arenden dat hun voorkomen elke beschrijving tart. Van achteren lijken ze op leeuwen. Het wezen heeft de oren van een paard en een hanenkam die lijkt gemaakt te zijn van vissenschubben. Ze haten het paard en de mens.

Bovenstaand fragment is een vrije vertaling van het beroemde boek: Der nature bloemen van Jacob van Maerlandt.

geboorte van de kerstbal

Joel, Schreeuw, De geest is los, We jagen hem samen terug naar het bos! *

Germaanse Joelfeesten hadden als doel om boze geesten te verdrijven en zo de goede weg in te slaan naar langere,  lichtere en warmere dagen. In de Germaanse tijd was het al gebruikelijk om tijdens het joelfeest glimmende voorwerpen in een boom te hangen om het licht te weerkaatsen en te vermenigvuldigen. Dat werden onder invloed van het christendom vruchtbaarheidssymbolen zoals appeltjes, koek en noten.  Maar ja, wat doe je als je krap bij kas zit en dus geen geld hebt om het dure voedsel zomaar in de boom te hangen?

Dit overkwam ene Johann Simon Lindner in het Duitse dorpje Lauscha in Thüringen.  Lauscha was bekend om z'n glazen kralen en ook Johann was glasblazer. 1831 was een slecht "kralen-jaar" geweest en er was niet veel geld te spenderen aan het kerstfeest. Als vervanging van de natuurlijke versiering in zijn sparrenboom blies Johann Simon Lindner uit pure armoede glazen versies van het fruit en de noten. Eigenlijk waren het grote kralen met een laagje lood aan de binnenzijde. De glimmende glazen kerstbal was geboren en iedereen was er dol op! Alle natuurlijke versieringen werden voortaan in glas geblazen. Het lood werd vervangen door zilvernitraat en gekleurde lak, wat nog mooiere ballen opleverde. Onbedoeld werd een germaanse traditie weer in ere hersteld. Vanaf de glazen kerstbal is ieder kerstfeest een feest van licht en glans. 

* liedje dat we ooit met de Brabantse dag zongen

Vrouw Holle

Wie is toch dat oude vrouwtje dat in haar wereld onder de waterput de kussens schud en het laat sneeuwen op de wereld boven haar? De gebroeders Grimm verzamelden volksverhalen waaronder die over Vrouw Holle. Deze verhalen zijn veel ouder van oorsprong, en dragen daardoor overblijfselen in zich van oudere kennis en mythologie. Is Vrouw Holle wellicht meer dan dat gezellige grootmoedertje met blozende appelwangen? In de volksverhalen gaat het niet enkel over Vrouw Holle, maar ook over Hell, Holla en Holda. Dat zijn de oudere versies van deze sprookjesfiguur. Laten we deze gezichten van Vrouw Holle eens een voor een afpellen.

Hell was de Noorse Godin van de onderwereld. Het land van de doden was haar koninkrijk. Iedereen die niet op het slagveld was gestorven kwam in haar rijk terecht en zij had de taak ze onderdak geven en voeding. Ze waakte daarnaast over de zielen van ongeboren kinderen. Voor men geboren wordt, verblijft men in het rijk van Hell en na het sterven keert men daar naar terug. De overeenkomst met vrouw Holle is het onderaardse rijk het zorgen voor eten (broden bakken en appels schudden) en het vermogen om mensen vanuit haar onderaardse rijk terug te laten keren naar de aarde. Dat de hel een afschikwekkende plek was is later verzonnen door de katholieke kerk. Het bestaan van de hel staat geeneens in de bijbel.

Holda is de Germaanse godin van vruchtbaarheid, de doden en van het nieuwe leven. Haar naam betekent 'goed', van het Duitse 'hold'. Vooral in Duitse gebieden staat ze onder deze naam bekend. Andere namen in Duitsland zijn Vrouw Holle ('Goede vrouw'), Holla en Hel. Holda is de vrouw van Wodan. De wilde jacht met Vrouw Holda aan het hoofd vindt meestal plaats rond de periode van Joele-Nieuwjaar, dan rijdt ze door de lucht met een troep Holden (wilde geesten). Daar waar haar groep de velden raakt dragen deze het jaar daarna de grootste oogst. De twaalf donkere dagen (of de dertien nachten tussen kerstdag en driekoningen ) zijn aan Holda gewijd, dan mag er niet gespind of getrouwd worden. Holda straft de luiaards en beloont de mensen snelst en mooist kunnen spinnen met rijkdom en geluk. Volgens legenden bewoonde Holda een berg die door een haan werd bewaakt. Deze haan kondigde de komst van de nieuwe dag aan. De haan en het onderaardse verblijf zijn wederom duidelijke overeenkomsten met Vrouw Holle. Ook het straffen en schenken komt overeen.

Het is dus duidelijk niet de een, of de ander, maar een soort collage van maskers waarachter de ware aard van vrouw Holle schuil gaat. Een verzameling mytische godinnen verzeild geraakt in een sprookje over het belonen van vlijtig werken en het straffen van mensen die lui, gierig, egoïstisch of onvriendelijk zijn.

Giant

Het is een reuze leuk gezicht, zo'n bizar grote, in kalklijnen uitgezette reuzenfiguur op een heuvel bij Cerne in Engeland. Maar wie kwam op het idee om deze figuur zo buitenproportioneel groot uit de heuvel te graven? Uiteraard is er een legende die verhaalt over een heuse reus. Deze Deense bruut zou in het dorpje een heuvel hebben uitgezocht om de nacht door te brengen waarna de bewoners hem onthoofden. Leuk, maar de afbeelding van de reus is niet zó oud. De meest logische verklaring van het ontstaan van de reus is de Heracles-variant. Het verhaal gaat dat het een levensgrootte uitdaging, oftewel een reuze lange neus was aan het adres van Oliver Cromwell, ook wel de "Heracles van Engeland" genoemd. Deze beruchte staatsman was na de Engelse burgeroorlog enige tijd (1653-1658) aleenheerser over Engeland en Schotland. Denzil Holles, landeigenaar van onder andere het dorpje Cerne, was zijn meest fervente tegenstander. Hij was dan waarschijnlijk ook degene die zijn manschappen opdracht gaf voor de reuzecreatie. Oliver Cromwell was overigens zo "geliefd " bij zijn onderdanen dat hij  in 1661 nog postuum werd geëxecuteerd voor z'n misdaden. De reus werd er niet warm of koud van. Nou, ja hij zag er altijd al een beetje opgewonden uit, maar het schijnt dat bij herstelwerkzaamheden z'n fallus nog groter gemaakt is dan ie al was. Datzelfde symbool stond uiteraard aan de wieg van vele kinderen in Cerne, wat uiteraard deel is van de vorming van de vele verhalen rond de reus.  Meerdere stelletjes zouden een gigantisch leuke tijd hebben gehad daarboven op de heuvel.  Het hoe of wat de reus nu echt hiermee te maken heeft blijft in dit geval in het midden.

het temmen van het Ros Beijaard

Ic weet u een paert ende hiet Beiaert, dat heeft die cracht van ix orssen ende staet in een starcke toren, dair en darf niemant biden orsse comen overmits sijn quaetheit: dese Volbeiert is van een dromedrarius gecomen, het is so snel van lopen, al wairt dat een sparwer eerst wt zijnre muten quame ende so neder vloge dat die geen de op Beyaert sate hem reiken mochte, hi soude die sparwer sijn vederen corten al vliegende.’ Doe Reinout sijn vader dus hoirde prisen seide hi al lachende: ‘Vader, dat waer wel mijn paert.’ Doe sprac de edele grave Aymyn tot sijn soen: ‘Reinout, doet u wapen an u lichaem, dat rade ic u voirwair, want het is soe vreselic, ten laet hem niemant genaken. ende hevet een vreselic gebijt want het bijt stenen ghelic ander orssen hoy biten.’ Doe sprac Reinout de onvervairde: ‘Sal ic mi wapenen tegen een paert, het waer scande, wiet hoerde of sage, heren of ioncfrouwen.’ Doe sprac Aymijn: ‘Sone ic rade u dat gi u wapent want tors is groot fel ende starc.’ Als Reinout die woerden hoirde van sijn vader wapende hi hem in zijn volle hernas of hi ten stride gaen soude. Ende nam in sijn hant een stoc van een vame lanc ende ginc daer tors was; hem volgede veel ridders. ende ioncfrouwen om taensien hoet mit Reinout vergaen soude, sijn vader ende moeder volgeden mede, somwijlen lagen de ridders ende ioncfrouwen op ten muer. want si grote begeerte hadden te sien wat aventuere datter geschien sal. Doe hiet Aymijn datmen de stal ontslote ende seide tot Reinout: ‘Soen, dwinct dat orsse, ic salt di noch geven.’ Mit dien dat Aymijn de woerden tot Reynout sprac trat hi in die stal; als hi in was, sloet men de doere toe. Doe sach Reinout dat ors voer hem staen; dat ors sloech Reynout met een voet, daer hi stont, voer sijn hoeft dat hi al verdoeft viel ter aerden ende lach lange eer hi bequam. Vrou Aye dit siende, riep met groter haesten ende wranc haer handen seggende: ‘Eylacen, mijn kint is doot.’ Doe sprac de edele grave Amyn: ‘Soene, dwinct het ors, ic gevet di want icx niemant bet en gan dan u.’ Die edele vrou Aye riep seer iammerlic: ‘Aylacen, hi is doot: siet wair hi leit.’ Aymijn sprac: ‘Swijcht vrou, is hi van minen bloede ende heb ic hem gewonnen, gi en dort niet twifelen hi en sals wel genesen.’ Onderdes bequam Reynout ende scaemde hem dat hi daer lach; hi hevet sinen stoc verheven ende meende Beyaert dair mede ter neder te slaen, des hem Beyaert benam ende nam Reinout in sinen mont bi den halsberch de hi scoirde ende werp Reynout voer hem inder crebben. Reinout sloech weder op Beyaert ende Beiaert werp Reinout op de aerde: had Reynout van scanden mogen doen, hi hadde wten stalle gelopen. Doe nam Reinout Beyaert bi den hals ende hieltet manlic ende sloeget ros mit vuysten. Aldus wrastelende vocht hi lange tegen Beyaert, als nu boven als nu onder vechtende, creech hi hem den breidel inden mont ende sprancker op mit twe scarpe sporen, doe deed men de staldore wide open. Ende elc de vloech op hoechten om te sien den loep ende sprongen van Volbeyert. Als Reinout met Beiaert quam optrume, gaf hi hem die sporen ende den toem ende satter op of hijer wt gewassen hadde geweest. Beiert was groet, starc ende snel ende droech Reinout over twe wide graften mit een spronc: elc graft was wel xl voet wijt. Aldus reet Reinout een lange stont wech ende weder dat hi mode was ende dat ros Beiert was seer besweet ende bloede vanden spoerslagen die hem Reynout gegeven had: doe bete Reynout die degen vanden orsse ende dwoecht vanden bloede. Die vrouwen ende ioncfrouwen quamen vander muer om Beiert te sien, doe sprac de coene wigant: ‘Dit ors en gave ic om geen goet.’ Beiaert stont voir hem ende beefde ende leide zyn voeten te samen ende neech Reinout toe ende hi wennede dat ors datter een kint mocht om gaen spelen sonder misdoen. Het was pickswart, manen ende al datter aen was, voren wast wide ende seer breet over de hoepen. Reynout deder toe maken een costelic gereide, als toem, voerbuych ende couvertuerde ende een costelick sadel met vier siden daregaerden die seer ghenoechlijc waren om sien.

Meer over het Ros Beijaard en de Vier Heemskinderen

Dogtroep

Soms raak je iets kwijt waarvan je bijna zeker wist dat het er altijd zou blijven. Het gezelschap Dogtroep is een van die dingen. Iedere keer zag ik het grensverleggende werk van deze groep langskomen en dan wilde ik dat ik erbij geweest was. "Genoeg tijd" zei ik dan tegen mezelf, "het komt nog". Helaas kwam het er niet meer van. En nu is Dogtroep niet meer. Niets is voor eeuwig, ook dromen niet. Bekijk hier de site van Dogtroep

Bekijk hier filmpjes van Dogtroep

Paddestoelen

Met paddestoelen kun je alle kanten uit, ook de verkeerde. Muurschilderingen uit Pompei laten zien dat de Romeinen eekhoorntjesbrood, cantharellen, champignons en truffels aten. De schimmelige vruchtlichamen werden nog niet gekweekt, maar geplukt in de vrije natuur. Dat mag tegenwoordig niet meer. Het kookboek van Apicius is geschreven door de Romein Apicius. Hij jaagde zijn gehele fortuin er doorheen om van allerlei recepten te verzamelen en uit te proberen. Zijn gastronomische boeken bevatten heel veel fantastische recepten, waaronder natuurlijk ook enkele recepten voor paddestoelen:

Elfenbankjes Fungi farnei

Dressing bij Elfenbankjes In fungis farneis

Eekhoorntjesbrood Boletos aliter Truffels Tubera

Dat de romeinen ook goed wisten welke paddestoelen dodelijk giftig waren ondervond Keizer Claudius aan den lijve; hij werd met paddestoelen in zijn eten vergiftigd.

Met paddestoelen kun je alle kanten uit. Paddestoelen doen dat zelf ook. Op deze manier ontstaan de heksenkringen. Paddestoelen werden door de Germanen al als geheimzinnig beschouwd, omdat ze ogenschijnlijk 's nachts verschenen en geen voedsel nodig hadden. De mysterieuze cirkels waarin de paddestoelen soms groeiden werden gezien als plaatsen waar heksen hun rituelen uitvoerden. Ach, mischien waren we hier gewoon een beetje zwaar op de hand. Heksenkring krijgt vertaald naar het Engels een veel prettigere betekenis: fairy circle. Men geloofde dat de paddestoelen in de voetstappen van in een kring dansende feeën ontsproten. Ik zie het zo voor me.

Meer paddestoelprenten hier

Barnstenen tranen

Dat barnsteen versteende dennenhars is weet nu zowat iedereen. Maar zoals wel vaker met mooie materialen zijn er ook mooie verhalen te vertellen. Het feit dat er veel insecten in barnsteen worden aangetroffen ontging ook de Romeinen niet. Zij verklaarden dit door aan te nemen dat barnsteen vloeibaar was toen het de insecten bedekte. Helemaal goed dus (slimme jongens die Romeinen). De Grieken hielden er echter een veel meer poëtische verklaring op na.

De Griekse mythologie verhaalt over de halfgod Phaeton die er na wat omwegen achter komt dat de zonnegod Helios zijn vader is. Helios is de bestuurder van de wagen die de zon langs de hemel trekt en Phaeton wil uiteraard ook wel eens achter de teugels van deze machige kar staan. Hij overtuigd zijn vader, zodat hij een rit in de zonnewagen kan maken, en hoewel Helios weet dat niemand dan hij de wagen kan besturen laat hij zich toch overhalen. De paarden merken echter dat de teugels in handen zijn van een zwakkere hand dan hun meester. Ze raken op hol en zetten in het wilde weg koers richting de aarde. Hierdoor scheert de zonnewagen rakelings langs de aarde en ontstaan grote dorre plekken (de woestijn) met "verbrande" mensen. Voordat de hele aarde in brand staat, besluit oppergod Zeus om in te grijpen. Zeus gooit een bliksemschicht naar Phaeton, waardoor deze uit de zonnewagen dood ter aarde valt.

Hij valt in de legendarische rivier Eridanus (de huidige Po), waar hij word gevonden door de riviernimfen Lampetia en Phaetusa. Zij zijn dochters van de Helios en daarmee halfzussen van Phaeton. Zijn halfzussen, ook wel de heliaden genoemd, rouwen om hem en begraven hem ergens langs de Eridanus. De tranen van de nimfen druppelen neer en stollen tot barnsteen.

Een mooi, en zoals in veel griekse sagen, tragisch verhaal, maar waar haalden de Grieken en Romeinen eigenlijk hun barnsteen vandaan? De voornaamste vindplaats van barnsteen was en is het Oostzeegebied. Verscheidene karavaanswegen hebben enkele eeuwen voor Christus de vindplaatsen aan de Oostzee (Estland) en Noordzee (Denemarken) verbonden met de afnemers in het Middellandse Zeegebied via verschillende barnsteenroutes. Deze routes volgde net zoals andere handelsroutes de meest veilige weg van noord- naar zuid-europa. Het bijzondere is dat oude schrijvers de river de Eridanus ergens in het hoge noorden situeerden en dus in de buurt van de Oostzee. In de monding van deze rivier lagen volgens overlevering de Barnsteen-eilanden. Later werd deze rivier vereenzelvigd met de Po in Italië, omdat deze aan het eind van de Barnsteenroute naar griekenland lag. Zo werd een griekse sage een mooi handelsverhaal met een moraal.

Borametz

De fabel van de Borametz of ook wel het lam van Tartarije is een merkwaardig verhaal van wetenschappelijke dwaling dat gebaseerd was op een poëtische beschrijving van iets heel anders. Op het plaatje hiernaast staat zo'n Borametz

De Borametz groeit uit zaad, zoals van een meloen, maar dan ronder. Eens geplant groeit het uit tot een hoogte van ruim een halve meter. De Borametz heeft een hoofd, ogen, oren, en alle delen van het lichaam van een pas geboren lam. Het is geworteld door een navel in het midden van de buik en verslind de omliggende planten en het gras. Wanneer dit op is sterft het dier. Het vlees van de Borametz smaakt naar vis en zijn bloed naar honing. Wanneer de Borametz vruchten ontwikkelt barsten deze open en onthullen kleine lammetjes. De spierwitte lammetjes eten van het gras tot dit op is. Daarna komen ze los en sterft de moederplant. De botten van de Borametz schenken de gave van helderziendheid.

Dit bijzondere verhaal van het mythische lam prikkelde de verbeelding van mensen. In de 16de en 17de eeuw, was de Borametz opnieuw onderwerp van onderzoek en gesprek onder de meest gevierde schrijvers, filosofen, en wetenschappelijke mannen van die tijd. Gedreven door de vele uitgebreide beschrijvingen werd er niet getwijfeld aan het bestaan van het plantaardige lam. Toch bleven tastbare exemplaren schaars. Daarom werden er meerdere expedities ondernomen, waar onder die van Engelbrecht Kaempfer. Hij ging naar Perzië in 1683 om te zoeken naar het lam ,maar kwam met lege handen terug. Zijn handschriften en collecties werden overgenomen door Sir Hans Sloane, een rijke Britse beschermheer, verzamelaar, en uiteindelijk stichter van het British Museum. Hij ontving in 1698 een exemplaar van dat wat geacht werd de mysterieuze Borametz of lam van Tartarije te zijn. Dat was tevens de doodsklap voor de legende. Sloane identificeerde de Borametz als een model dat geconstrueerd was van een gedeelte van een vertakte varen (Dicksonia borametz) dat op een slimme manier gemanipuleerd was zodat het er uitzag als een lam.

Maar als het verhaal van de Borametz niet klopte, wat werd er dan bedoelt met de beschrijving? Henry Lee gaf in 1887 uiteindelijk een logische verklaring. Hij concludeert dat deze prikkelende mythe ontstaan is uit poëtische beschrijvingen van de katoenplant. Lee verklaarde zich als volgt: Het ontstaan van dit verhaal van de lams-plant uit een gerucht van een merkwaardig feit in een gedetailleerde geschiedenis van een absurde fictie, laat er geen twijfel over bestaan dat het zijn oorsprong vind in de eerste beschrijvingen van de katoenplant en een relatie heeft met de invoering van katoen uit India in West-Azië en de aangrenzende delen van Oost-Europa.

Toch verdween de legende niet helemaal. Besproken door filosofen, gezocht door reizigers en ontdekkingsreizigers van deze tijd, beschreven in literatuur en poëzie blijft deze Borametz een sluimerend leven leiden.